Görkəmli maarifçi və ictimai xadim Həbib bəy Mahmudbəyov
Azərbaycan maarifçiliyinin formalaşmasında müstəsna xidmətləri olan Həbib bəy Hacı İbrahimxəlil oğlu Mahmudbəyov 1864-cü il iyulun 29-da Şamaxıda anadan olmuşdur. Nəsli Şirvan əsilzadələrindən olan Həbib bəyin ulu babası Hacı Sadıq məşhur Nadir şahın xəzinədarı olmuş, atası Hacı İbrahimxəlil bəy isə Şamaxının nüfuzlu və hörmətli ziyalılarından biri kimi tanınmışdır.
Səkkiz yaşında katib Mirzə Hüseynin rəhbərlik etdiyi məhəllə məktəbində ilkin təhsilini alan Həbib bəy daha sonra şəhər məktəbinə qəbul olunmuşdu. Lakin 1872-ci ildə baş vermiş dağıdıcı zəlzələ Şamaxıda təhsili yarımçıq qoydu və ailəsi ilə birlikdə Bakıya köçməyə məcbur oldu. Bakıda real məktəbdə təhsilini davam etdirərək altıncı sinfi bitirmiş, 1883-cü ildə maarifçi dostu Sultan Məcid Qənizadə ilə birgə Tiflisə yollanaraq Aleksandrov Müəllimlər İnstitutuna daxil olmuşdur. Bu institut o dövr üçün Cənubi Qafqazda ali pedaqoji təhsilin aparıcı mərkəzlərindən sayılırdı və burada qazanılan biliklər Mahmudbəyovun gələcək maarifçilik fəaliyyətinin intellektual təməlini təşkil etmişdir. 1887-ci ildə institutu bitirdikdən dərhal sonra Bakıya dönən Həbib bəy və S.M. Qənizadə həmin ilin sonlarında Azərbaycanın ilk özəl rus-müsəlman məktəbini təsis etmişlər. Bu məktəbin yaradılması milli təhsil tarixində əlamətdar hadisə idi. Burada dərslər ana dili, rus və fars dilləri, riyaziyyat, coğrafiya, tarix və şəriət fənləri üzrə aparılırdı. Məktəb qısa müddət ərzində geniş nüfuz qazanaraq 1891-ci ildə dövlət tərəfindən maliyyələşdirilməyə başlandı. Bu, dövlətin maarifə marağının artdığını göstərməklə yanaşı, Mahmudbəyovun yaratdığı təhsil modelinin səmərəli və cəmiyyət üçün zəruri olduğunu da sübut edirdi. Onun bu təşəbbüsü sonradan Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində analoji məktəblərin qurulmasına təkan verdi və milli təhsil sisteminin ilk sütunlarını formalaşdırdı.
Maarifçilik fəaliyyətini yalnız məktəb açmaqla məhdudlaşdırmayan Həbib bəy mədəniyyətin, xüsusilə teatrın inkişafında da önəmli rol oynamışdır. 1880-ci illərdə Bakıda milli teatrın təşəkkülü dövründə Sultan Məcid Qənizadə və Nəcəfqulu Vəliyevlə birlikdə sabit teatr truppasının təşkilinə rəhbərlik etmişdir. Bu truppada Hüseyn Ərəblinski, Cahangir Zeynalov, Mirzağa Əliyev, Əbülfət Vəli və Məhəmməd Ələvəndi kimi böyük aktyorlar çıxış edirdi.
1896-cı ildə Həbib bəy Mahmudbəyov S. M. Qənizadə, İ. Məlikov və başqaları ilə birlikdə rus-müsəlman kitabxanasını təsis etdi. Maarifin əsas dayaqlarından biri olan oxu mədəniyyətinin inkişafı üçün kitabxana işi o dövrdə çox əhəmiyyətli idi. Bunun ardınca 1897-ci ildə S.M. Qənizadə və Ə.Axundovla birlikdə Bakıda nəşriyyat şirkəti yaradaraq əsasən Azərbaycan və rus dillərində dərsliklər, uşaq ədəbiyyatı və bədii əsərlərin çapını təşkil etmişdir. Həbib bəy eyni zamanda Nərimanov kitabxanasının da qurucularından olmuş və onun inkişafına dəstək vermişdir.
XX əsrin əvvəllərində Həbib bəy Mahmudbəyov ictimai-siyasi fəaliyyətlə də fəal şəkildə məşğul olmuşdur. Bakı şəhər dumasının məktəb komissiyasının üzvü kimi maariflə bağlı qərarların qəbulunda iştirak etmiş, 1906-cı ildə keçirilmiş Azərbaycan müəllimlərinin ilk qurultayının təşkili və keçirilməsində mühüm rol oynamışdır.
1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Həbib bəy öz maarifçilik missiyasını yeni siyasi şəraitə uyğun davam etdirmişdir. Fətəli Rzabəyli və Əli Cəfərovla birgə Azərbaycan Ali Pedaqoji İnstitutunun yaradılmasında fəal iştirak etmiş və burada həm direktor müavini, həm də rus dili və ədəbiyyatı müəllimi kimi çalışmışdır. Sonralar institutun direktoru olmuş, eyni zamanda gecə kurslarının təşkili ilə maarifin sosial bazasının genişlənməsinə xidmət etmişdir. Bu kurslar onun rəhbəri olduğu və sonradan 18 və 240 nömrəli məktəblər kimi tanınan binada fəaliyyət göstərirdi. Beləliklə, Həbib bəy maarifin təkcə məzmun və forma baxımından deyil, sosial əhatə dairəsi baxımından da genişləndirilməsi üçün yorulmadan çalışmışdır.
Bütün ömrünü xalqın maariflənməsinə və milli düşüncənin inkişafına həsr edən Həbib bəy Mahmudbəyov 1927-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.
Tövsiyə edilən ədəbiyyat:
- Vəzirov, Haşim bəy.Bakıdakı rusi-müsəlmani məktəblərin iyirmi beş illik yubiləsi münasibəti ilə /H.Vəzirov; Tərtibçilər: Ə.Tahirzadə, İ.Calallı. - Bakı: Nurlar, 2004. - 46 s.
- XIX əsr-XX əsrin birinci yarısı Azərbaycan maarifçiliyi və maarifçiləri: məqalələr toplusu /AMEA, Milli Azərb. Tarixi Muzeyi ; elmi red. N. Vəlixanlı ; ön söz. F. Cabbarov. - Bakı: Ziya, 2013. - 143 s.